Από που πήρε το όνομά της η Καθαρά Δευτέρα και γιατί πετάμε χαρταετό
Τι είναι η Καθαρά Δευτέρα και το πέταγμα του χαρταετού για τους Χριστιανούς - Πώς γιορτάζεται σε άλλες περιοχές της Ελλάδας;
Η Καθαρά Δευτέρα ή Κούλουμα σηματοδοτεί την αφετηρία της Μεγάλης Σαρακοστής και από τους λαογράφους θεωρείται ο επίλογος των βακχικών εορτών της Αποκριάς. Στην Ελλάδα γιορτάζεται κατά κύριο λόγο με διάφορα σαρακοστιανά εδέσματα, με την παραδοσιακή λαγάνα, την ταραμοσαλάτα και τις ελιές.
Για τους Χριστιανούς, αυτή την ημέρα ξεκινάει η μεγάλη νηστεία (Μεγάλη Τεσσαρακοστής), δηλαδή η κάθαρση – εξ ου και Καθαρά Δευτέρα – του ανθρώπου σωματικά και πνευματικά στην πορεία του προς το Πάσχα. Η νηστεία διαρκεί 40 μέρες, όσο διήρκεσε και η νηστεία του Χριστού στην έρημο.
Σε ορισμένες περιοχές της Ελλάδας, συμπεριλαμβανομένων των νησιών, την Καθαρά Δευτέρα «καθαρίζουν» ό,τι απόμεινε από το φαγοπότι της Αποκριάς και όλα τα σκεύη από τα λίπη των κρεάτων που καταναλώθηκαν τις Απόκριες. Στην Ήπειρο, ειδικότερα, οι νοικοκυρές καθαρίσουν τις κατσαρόλες με ζεστό σταχτόνερο και βάφουν άσπρα τα πεζοδρόμια.
Αξίζει να σημειωθεί ότι αναφορές στη λαγάνα γίνονται από τον Αριστοφάνη στις «Εκκλησιάζουσες» («Λαγάνα πέττεται»), ενώ ο Οράτιος αναφέρει στα κείμενά του τη λαγάνα ως «το γλύκισμα των φτωχών». Η Καθαρά Δευτέρα πέφτει κάθε χρόνο στο ξεκίνημα της 48 μέρες πριν από το Ελληνορθόδοξο Πάσχα και προφανώς την πρώτη ημέρα της εβδομάδας.
Σύμφωνα με την ελληνική χριστιανική παράδοση, το πέταγμα του χαρταετού συμβολίζει το ανάταση της ανθρώπινης ψυχής προς το θείο. Το μήνυμα είναι ότι ο προορισμός του πνεύματος του ανθρώπου είναι στον ουρανό δίπλα στον δημιουργό του.
Δεν είναι τυχαίο ότι το έθιμο αναβιώνει κάθε χρόνο την Καθαρά Δευτέρα, στο ξεκίνημα της Σαρακοστής, οπότε οι χριστιανοί «καθαρίζονται» σωματικά και πνευματικά τους μέσω της νηστείας.
Πέρα από τη θρησκευτική του διάσταση, ο χαρταετός στο παρελθόν είχε και άλλες χρήσεις μιας και χρησιμοποιούνταν για μετεωρολογικές προβλέψεις, στρατιωτική κατασκοπεία, ακόμα και για μεταφορά αντικειμένων σε δυσπρόσιτες περιοχές, ενώ ο αμερικανός εφευρέτης Βενιαμίν Φραγκλίνος ανακάλυψε το αλεξικέραυνο χάρη σε πειράματα που έκανε με έναν χαρταετό και ένα κλειδί.
Μια πρώιμη μορφή χαρταετού απαντάται στον ελληνικό χώρο και στην αρχαιότητα, καθώς υπάρχουν απεικονίσεις σε αγγεία. Σε ένα ένα από αυτά, της κλασικής περιόδου, διακρίνεται μια κόρη που κρατά στα χέρια της λευκή σαΐτα δεμένη με νήμα και την οποία ετοιμάζεται να πετάξει.
Η ονομασία του διαφέρει από χώρα σε χώρα, ενώ στην Ελλάδα πέρα από το χαρταετός, απαντάται το «πετάκι» στη Θράκη και η «φυσούνα» στα Επτάνησα. Άλλες ονομασίες είναι «μύλοι», «ψαλίδα», «φωτοστέφανο», κλπ. Παλιά οι χαρταετοί κατασκευάζονταν από παιδιά – με ή χωρίς τη βοήθεια των μεγάλων – με απλά υλικά όπως χαρτί, καλάμι ή λεπτό πηχάκι, σπάγγο και εφημερίδες, καθώς και περισσεύματα από τις αποκριάτικες κορδέλες για την ουρά.